wyszukiwanie zaawansowane

Jędrzejewski Aleksander (1903-1974)

(1903 Żytomierz - 1974 Wrocław)

Malarz, scenograf, pedagog, członek Bractwa św. Łukasza. Członek ZPAP.


Autoportret, 1955

Aleksander Jędrzejewski urodził się 1 września 1903 roku w Żytomierzu (Ukraina), jako syn Piotra i Haliny z Piwockich. W 1921 roku rozpoczął studia malarskie pod kierunkiem prof. Konrada Krzyżanowskiego, a następnie w latach 1923-1928 studiował w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie (od 1932 Akademia Sztuk Pięknych) w pracowni prof. Tadeusza Pruszkowskiego. W 1925 roku został członkiem Bractwa Świętego Łukasza i wraz z tą grupą artystów uczestniczył w licznych wystawach w Polsce: Warszawa, Poznań, Bydgoszcz, Kraków - od pierwszej wystawy Bractwa w warszawskiej Zachęcie - 1928 do ostatniej przedwojennej - 1939), jak i za granicą, m.in.: w Londynie, Wenecji (Biennale, 1932), Berlinie (Olimpiada, 1936), Genewie, Buffalo, Milwaukee, Baltimore, Cleveland, Syracuse, Chicago, Moskwie, Rydze, Tallinie, Monachium, Frankfurcie nad Menem, Dreźnie, Düsseldorfie, Kolonii, Królewcu, Sztokholmie, Londynie, Brighten, Manchesterze, Nordhampton, Eastborn, Amsterdamie, Pittsburgu, Rapperswilu oraz w Nowym Jorku (Wystawa Światowa, 1939).

malarstwo
Rynek w Kazimierzu, 1927

malarstwo
Kazimierz nad Wisłą, 1929

malarstwo
Kazimierz nad Wisłą, 1929

malarstwo
Portret żony (Jadwigi Przeradzkiej), 1929

malarstwo
Północna Afryka, lata 30.

malarstwo
Pejzaż południowej Francji, 1930

malarstwo
Fryzjer, lata 30.

malarstwo
Kąpielisko, lata 30.

malarstwoKazimierz, lata 30.

malarstwo
Koguty, ok. 1930

malarstwo
Łódź, ulica Smugowa, lata 30.

malarstwo
Marokko | Okno, lata 30.

malarstwo
Martwa natura, lata 30.

malarstwo
Pejzaż miejski z rzeką, lata 30.

malarstwo
Śpiewak, lata 30.

malarstwo
Stocznia, lata 30.

malarstwo
Popołudnie (Warszawa), lata 30.

malarstwo
O zachodzie, ok. 1930

malarstwo
Droga, lata 30.

malarstwo
Konstantynopol, lata 30.

malarstwo
Miasteczko, 1931

malarstwo
Bosfor, 1932

malarstwo
Łuk Tryumfalny w Paryżu, 1932

malarstwo
Wieczór, 1934

malarstwo
Neapol, 1935

malarstwo
Marynarze na Helu, 1936

malarstwo
Bydgoszcz, 1938/1939

malarstwo
Dinan, 1938

malarstwo
Styr, 1938

malarstwo
Odsiecz Wiednia, 1938, Bractwo św. Łukasza - współautorstwo

malarstwo
Bolesław Chrobry witający Ottona III, 1938, Bractwo św. Łukasza - współautorstwo

malarstwo
Łuck. Cyrk, 1939

malarstwo
Dworek z basenem, 1939

malarstwo
Targ, przed 1939

malarstwo
Łuck. Ogródki, 1939

malarstwo
Portret, 1940/1941

malarstwo
Portret ojca artysty - Piotra Jędrzejewskiego, 1941

malarstwo
Blisko Wałbrzycha, 1946

malarstwo
Okolice Wałbrzycha, 1946

malarstwo
Pejzaż wałbrzyski, 1946

malarstwo
Pejzaż z okolic Wałbrzycha, 1946

malarstwo
Wałbrzych, 1946

malarstwo
Pociąg, 1962

malarstwo
Handlarze, 1963

malarstwo
Fryzjer II, 1967

malarstwo
Ogród, ok. 1967

malarstwoOset, 1969

malarstwo
Ślęża, ok. 1970

malarstwo
Płótno, ok. 1970

malarstwo
Staw, ok. 1970

malarstwo
Bratki, 1971

malarstwo
Ponte Rialto, 1971

malarstwo
Puck, podwórko, 1971

malarstwo
Plac św. Marka, 1972

malarstwo
Puck, 1972

malarstwo
Pejzaż z kasetą, 1972

malarstwo
Narzeczony, 1974

malarstwo
Utoczkin, 1974

 

Artysta podróżuje. Zwiedza Włochy, Francję, Grecję, Turcję i Północną Afrykę; przywożąc liczne notatki malarskie - akwarele, gwasze i prace olejne malowane na gruntowanych kartonach i cienkich sklejkach.

Był również współautorem siedmiu kompozycji historycznych, eksponowanych w Pawilonie Polskim na Wystawie Światowej w Nowym Jorku (1939), a znajdujących się obecnie w kolekcji Le Moyne College w Syracuse (USA).

W latach trzydziestych wspólnie z żoną Jadwigą Przeradzką-Jędrzejewską projektował scenografie dla Teatru Ziemi Wołyńskiej w Łucku, a następnie dla Teatru Miejskiego w Bydgoszczy.

Podczas II wojny światowej przebywa początkowo na kresach wschodnich (Łuck), później w Zamościu i do końca okupacji w Podkowie Leśnej pod Warszawą. W 1945 roku zostaje scenografem Teatru Domu Żołnierza w Łodzi a w 1946 roku przenosi się na stałe do Wrocławia, wiążąc się jako scenograf z Teatrem Miejskim (obecnie Teatr Polski) i projektując również scenografie dla wrocławskiej Opery, Teatru Współczesnego, Muzycznego, Żydowskiego i Pantomimy.

W latach 1946-1952 powstają liczne scenografie, współrealizowane z żoną Jadwigą oraz z Wiesławem Lange (od 1952 scenografem Teatru im. St. Wyspiańskiego w Katowicach), m.in.: do Mazepy, Pigmaliona, Słomkowego kapelusza, Snu o Goldfadenie i Henryka VI na łowach. Ten sam zespół autorów realizuje w 1948 roku kompozycje malarskie w pawilonach Wystawy Ziem Odzyskanych (m.in. w Pawilonie Czterech Kopuł - ekspozycja Węgiel).

Po 1952 roku Aleksander Jędrzejewski projektuje we Wrocławiu scenografie m.in. do spektakli: Bieg do Fragala (1953), Wkrótce zakwitną kasztany (1954), Wesela (1956) i Opery za trzy grosze (1957) oraz do przedstawień teatralnych i operowych wystawianych w innych miastach m.in. w Warszawie, Łodzi, Szczecinie i Gdańsku. Wielokrotnie współpracuje z reżyserem Jakubem Rotbaumem, projektując m.in. scenografie do sztuk wystawianych Paryżu, Londynie, Düsseldorfie, Bukareszcie i Rio de Janeiro. W 1955 roku otrzymuje Nagrodę Państwową w dziedzinie scenografii oraz Nagrodę Miasta Wrocławia.

Nie przerywa również twórczości malarskiej, jednak w okresie socrealizmu prawie nie uczestniczy w wystawach, natomiast tworzy panneau dekoracyjne, związane z polskimi wystawami targowymi, eksponowanymi m.in. w Chinach i w Moskwie. W latach 1954-1960, wspólnie z profesorami wrocławskiej PWSSP Stanisławem Pękalskim i Władysławem Wincze opracowuje projekt kolorystyki odbudowywanego wrocławskiego Rynku i Placu Solnego, zrealizowany ostatecznie w 1961 roku i wyróżniony Nagrodą Miasta Wrocławia.

W latach sześćdziesiątych wystawia prace malarskie razem z warszawską grupą Powiśle oraz uczestniczy w wystawach malarzy z kręgu Tadeusza Pruszkowskiego (m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie, 1978) a w teatrach realizuje m.in. scenografie do: Otella (1961), Volpone (1961), Wizyty starszej pani (1963), Maskarady (1964), 6 lipca (1967), Stanisława i Bogumiła (1966), Kuligu (1966), Sonaty Belzebuba (1968), Hiszpanów w Danii (1968) oraz do Makbeta i Carmen na scenie operowej.

Na początku lat siedemdziesiątych przywozi z podróży do Włoch liczne szkice malarskie, z których powstaje kilka pejzaży weneckich. Następnie maluje kompozycje wspomnieniowe: Miasteczko, Narzeczony, Utoczkin i Łazienki. Ostatnią scenografią jest Król i aktor - spektakl zrealizowany w Teatrze Współczesnym we Wrocławiu w 1974 roku. Zmarł 28 sierpnia 1974 we Wrocławiu.

Wystawa malarstwa Aleksandra Jędrzejewskiego odbyła się w BWA we Wrocławiu w 1975 roku, a wstęp do katalogu ekspozycji napisał Janusz Bogucki, natomiast wystawę scenografii prezentowano pod patronatem Muzeum Miejskiego w Galerii Klubu Międzynarodowej Prasy i Książki z wstępem do katalogu autorstwa Marcina Wenzla.

Artysta był laureatem wielu znaczących nagród.

 

Wypowiedzi o artyście, fragmenty

Należał do odłamu Bractwa, który skłaniał się w stronę kolorystycznej koncepcji malarstwa. Żywiołowo i z pasją transponował wrażenia i uczucia na wszechwładny kolor, organizujący kompozycje i nastrój obrazów. Malował pełne słońca krajobrazy, sceny uliczne, studia ruchu. Tworzył z temperamentem i pogodnym humorem, nie tracąc fantazji i radości życia do końca swych dni[1].

Malował żywiołowo z temperamentem […] wiele uwagi poświęcając przy tym widokom miejskim. Przykładem jest tu „Łuk Triumfalny w Paryżu”, impresjonistycznie malowana, subtelna w szarej, mglistej gamie kolorystycznej, fakturowa kompozycja, z werwą rejestrująca życie paryskiej ulicy[2].

Jedną z najwybitniejszych scenografii Jędrzejewskiego jest Bieg do Fragala Stryjkowskiego w reżyserii Jakuba Rotbauma (1953). Dekoracja ta mogłaby się pojawić na scenie dobre 5 lat później, gdy na scenach polskich ukazały się pierwsze realizacje surrealistyczne[3].

Jędrzejewski […] obrazował własną - niezależną od koloryzmu spod znaku kapistów - drogę przeżycia na nowo tych malarskich urzeczeń, które sztuka naszego wieku odziedziczyła po twórcach impresjonizmu, różniąc się od postimpresjonizmu trochę podobnie, jak w generacji wcześniejszej Wyczółkowski różnił się od Pankiewicza. […] Jest to malarstwo wielkiej i prostej dojrzałości, pogodne i pełne czułej powagi, zmysłowe , a niematerialne, całe pogrążone w teraźniejszości, która jest nieprzerwanie odnawiającym się trwaniem[4].

Jedenastu malarzy […]: Bolesław Cybis, Bernard Frydrysiak, Jan Gotard, Aleksander Jędrzejewski Eliasz Kanarek, Jeremi Kubicki, Antoni Michalak, Stefan Płużański, Janusz Podoski, Tadeusz Pruszkowski, Jan Zamoyski zjechało do Kazimierza nad Wisłą w maju 1938 roku. […] Aleksander Jędrzejewski w wywiadzie z grudnia 1938 roku opisał niezwykle ciekawy proces powstawania tych dzieł: Przy każdym obrazie pracowało jednocześnie po dwóch albo i trzech artystów […], następnie przechodzili do drugiego obrazu, a przy tamtym ich miejsce zajmowali inni malarze, potem znów inni itd. [5]

Przypisy

[1] Malarstwo Polskie Między Wojnami 1918-1939, Auriga, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, 1982.
[2] Tysiąc arcydzieł malarstwa polskiego, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków.
3] Zenobiusz Strzelecki, „Teatr” Nr 7/1976.
[4] Janusz Bogucki, wstęp do katalogu wystawy malarstwa Aleksandra Jędrzejewskiego w BWA we Wrocławiu, październik 1975.
[5] Krystyna Nowakowska, „Pawilon Polski na nowojorskiej wystawie światowej (1939-1940)” (O 7 kompozycjach historycznych, zrealizowanych przez Bractwo św. Łukasza), wyd. Departament Dziedzictwa Kulturowego, MKiDN 2013.

Scenografie, wybrane

Spektakle telewizyjne

1972 - Siakuntala
1968 - Kulig
1967 - Sala nr 6
1966 - Wieś Stiepanczikowo i jej mieszkańcy
1965 - Gospodarstwo
1965 - Romeo i Julia
1959 - Fantazy

Widowisko telewizyjne

1967 - Wachlarz z palmowego liścia


Prace w zbiorach
, m.in.:

  • Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Muzeum Narodowe we Wrocławiu
  • Muzeum Śląskie w Katowicach
  • Muzeum Miejskie we Wrocławiu
  • Muzeum Okręgowe w Toruniu
  • Ossolineum we Wrocławiu
  • Centrum Scenografii Polskiej w Katowicach
  • Le Moyne College w Syracuse
  • Muzeum Polskie w Chicago
  • kolekcje prywatne


Bibliografia

  1. Dziesięciolecie Polski Odrodzonej, Księga pamiątkowa 1918-1928, Wydawnictwo IKC, Światowid i Na Szerokim Świecie, Kraków - Warszawa, 1928.
  2. Polska, jej dzieje i kultura (tom III), Trzaska, Evert, Michalski, Warszawa, 1938.
  3. Zenobiusz Strzelecki, Polska plastyka teatralna, PIW, Warszawa, 1963.
  4. Włodzimierz Bartoszewicz, Buda na Powiślu, PIW, Warszawa, 1966.
  5. Tadeusz Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo polskie, Ossolineum, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, 1974.
  6. Polskie życie artystyczne w latach 1915-1939, Ossolineum, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, 1974.
  7. 75 lat Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, Muzeum Narodowe w Warszawie, 1980.
  8. Joanna Polakówna, Malarstwo polskie między wojnami 1918-1939, Auriga, Warszawa, 1982.
  9. Zenobiusz Strzelecki, Współczesna scenografia polska, Arkady, Warszawa, 1983.
  10. Zofia Nałkowska „Dzienniki IV 1930 - 1939”, Czytelnik, Warszawa, 1988.
  11. Andrzej K. Olszewski „Dzieje sztuki polskiej 1890-1980”, Interpress, Warszawa, 1988.
  12. Jan Zamoyski, Łukaszowcy, malarze i malarstwo Bractwa św. Łukasza, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, 1989.
  13. Waldemar Odorowski, Malarze Kazimierza nad Wisłą, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa, 1991.
  14. Słownik biograficzny teatru polskiego 1900-1980, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994.
  15. Teatr Polski we Wrocławiu - 50 lat, Wydawnictwo Dolnośląskie, 1996.
  16. Joanna Chrzanowska-Pieńkos, Andrzej Pieńkos, Leksykon sztuki polskiej XX wieku, Wydawnictwo Kurpisz, 1996.
  17. Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska, Franciszek Stolot, Historia malarstwa polskiego, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków, 2000.
  18. Słownik malarzy polskich, Wydawnictwo Arkady, Warszawa, 2001.
  19. Barbara Kokoska, Polish Painting, Wydawnictwo Kluszczyński, 2001.
  20. Historia Sztuki (tom XVI) Polska, Malarstwo i grafika, Biblioteka „Gazety Wyborczej”, 2010.
  21. Dzieje sztuki polskiej, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków.
  22. 1000 arcydzieł malarstwa polskiego, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków.
  23. Krystyna Nowakowska, Pawilon Polski na nowojorskiej wystawie światowej (1939-1940), Wyd. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 2013.

 

Rodzina

Przeradzka-Jędrzejewska Jadwiga (1902-1983), żona

Jędrzejewski Michał Kosma (ur. 1934), syn

Jędrzejewski Piotr (ur. 1964), wnuk